Vấn đề quan trọng và cấp thiết quyết định chiến lược về dòng sông MeKong chung mà các nước Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan đang phải đối mặt là liệu việc xây dựng đập thủy điện Xayaburi ở phía Bắc Lào không. Nếu đập thủy điện vẫn được tiến hành thì khả năng 5 dập khác ở phía Bắc Lào cũng sẽ được xây dựng theo sau đó. Các đề án xây dựng thủy điện nhằm cung cấp nguồn lợi kinh tế cho lào và điện năng cho Thái Lan, tuy nhiên nó cũng tác động nghiêm trọng đến anh ninh lương thực cho Campuchia và Việt Nam ở hạ nguồn. Với sự ổn định khu vực giữ 4 nước vùng hạ lưu sông Mê Kông đang bị đe dọa, việc ra quyết định ở cấp khu vực cần phải có theo một khuôn khổ pháp lý và thể khế để giúp cân bằng cơ sở hạ tầng kinh tế và bảo vệ môi trường, an ninh lương thực và an ninh năng lượng, và hợp tác đa phương và chủ quyền quốc gia.

Theo Hiệp định Mê Kông năm 1995,  bốn quốc gia thành viên Ủy ban sông Mê Kông đã thống nhất “Hợp tác và thúc đẩy phát triển bền vững, sử dụng, bảo tồn và quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Mê Kông (MRC) và các tài nguyên liên quan khác”. Tuy nhiên, các thủ tục pháp lý để thúc đẩy quá trình ra quyết định có tính hợp tác theo hiệp định  dưới sự bảo trợ của MRC  là chưa đủ để thực hiện tinh thần của Hiệp định. Theo đó, hai điểm quan trọng cần phải được thực hiện về thủ tục pháp lý liên quan đến việc xây dựng đập Xayaburi gồm:

Thứ nhất, Lào phải được ràng buộc về mặt pháp lý trong việc cung cấp cho các nước hạ lưu tất cả các thông tin liên quan cần thiết để đưa ra một quyết định sáng suốt về dự án. Báo cáo đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) do Ủy ban sông Mê Kông ủy thác và Báo cáo tổng kết Tham vấn Dự án Xayaburi đều khẳng định rằng những điều không chắc chắn và những lỗ hổng thông tin về tác động của các đập dòng chính là rất lớn. Báo cáo ĐMC đã đề xuất hoãn xây đập 10 năm để thực hiện các nghiên cứu sâu hơn. Báo cáo riêng do Lào thực hiện, nằm ngoài khung pháp lý của MRC, hiện vẫn chưa được công bố công khai, vì thế không thể giải quyết một cách thỏa đáng các vấn đề còn tồn đọng. Chính phủ Lào do vậy vẫn chưa thực hiện nghĩa vụ cung cấp đầy đủ dữ liệu về tác động của dự án Xayabrui để tạo điều kiện cho việc đưa ra một quyết định sáng suốt.

Ngoài ra, theo nghĩa vụ pháp lý quốc tế thì một quốc gia không được phép gây các tác động nguy hại cho môi trường xuyên biên giới nên Lào  cũng được yêu cầu tiến hành một đánh giá tác động môi trường xuyên biên giới (ĐTM). Tuy nhiên, điều này chưa hề được thực hiện... Thái Lan sẽ nhận được 96% lượng điện do dự án Xayaburi sản xuất và nếu không có vai trò của họ, dự án có thể không được triển khai. Vì vậy, Thái Lan cũng có cùng nghĩa vụ quốc tế trong việc cung cấp EIA xuyên biên giới. Đến nay, mặc dù các nghĩa vụ pháp lý cho quá trình đánh giá này chưa được thực hiện, song MRC không có quyền pháp quy độc lập để bắt buộc một quốc gia thực hiện nghĩa vụ của mình dưới Hiệp định 1995.

Thứ hai, ngay cả khi Lào và Thái Lan đã cung cấp tất cả các thông tin có liên quan theo yêu cầu pháp lý, hai nước vẫn có thể tiến hành xây đập, đi ngược lại mong muốn của Campuchia và Việt Nam theo Hiệp định. Điều này không phù hợp với tinh thần hợp tác được ghi nhận trong Hiệp định và đã được khẳng định bởi 4 quốc gia tại hội nghị Hua Hin vào tháng 4 năm 2010.

Hội đồng MRC sẽ họp trong vòng 1 tháng tới. Điều trước tiên, Hội đồng MRC phải đảm bảo rằng Lào sẽ tuân thủ các nghĩa vụ pháp lý của mình trong việc cung cấp tất cả các dữ liệu cần thiết cho quá trình ra quyết định, bao gồm cả báo cáo EIA xuyên biên giới và tác động tích lũy của cả hệ thống đập.

Do những rủi ro tiềm tàng liên quan đến xây dựng đập thủy điện dọc theo sông Mê Kông và những thiếu sót hiện nay trong thủ tục pháp lý của Hiệp định 1995, Hội đồng cũng nên bắt đầu xem xét lại các khuôn khổ pháp lý và thể chế của Hiệp định này. Quá trình này có thể cân nhắc đến các kết luận và khuyến nghị của báo cáo ĐMC về cải cách pháp luật và thể chế, và việc soạn thảo các điều khoản bổ sung. Hoạt động này là cần thiết để đảm bảo có một quá trình pháp lý đầy đủ để cân bằng nhu cầu và lợi ích phức tạp các nước hạ lưu sông Mê Kông.

Nếu bốn nước hạ lưu Mê Kông hoạt động chặt chẽ và hợp tác hơn trong quản lý nguồn nước, họ sẽ không chỉ có cơ hội cải thiện quan hệ tương lai về quản lý Mê Kông, mà còn có thể tạo thành một khối để đàm phán hiệu quả hơn với Trung Quốc, quốc gia đến nay vẫn từ chối ký Hiệp định hợp tác và cung cấp đầy đủ thông tin về bậc thang thủy điện dòng chính xây dựng trên thượng nguồn Mê Kông.

Tịnh Chi - CORENARM

(Dịch và tổng hợp từ Daniel King's Blog - Giám đốc Chương trình Luật Đông Nam Á thuộc Tổ chức Earth Right International)